Here we are in August and it’s been months since our last regular newsletter. Our apologies. This has been due to a shortage of time rather than a shortage of news. So today there’s quite a bit to make up for that. Dyma ni ym mis Awst ac mae misoedd wedi mynd heibio ers ein cylchlythyr rheolaidd diwethaf. Ymddiheuriadau. Mae hyn oherwydd prinder amser yn hytrach na phrinder newyddion. Felly heddiw mae cryn dipyn i wneud lan am hynny.
Note: This post contains many photos – see the full size versions in the Gallery on this Link: Photos – Naturewise Nodyn: Mae’r post hwn yn cynnwys llawer o luniau – gwelwch y fersiynau maint llawn yn y Oriel ar y Dolen hon: Photos – Naturewise
Currently, the land is really suffering from the drought. Volunteer helpers have been keeping the garden watered as best we can. Though our reserves of water have got very low and volunteers have been bringing water to the garden to help the distressed plants. It is shocking to see the grass land at the garden without any green. Many plants and trees are holding on, some apple trees look well, many still have plenty of fruit. Unfortunately, we expect our produce harvest will be poorer this year. Our blackcurrant crop was almost non-existent. Sadly the Sweet grass looks crispy, soil and some pathways are cracked in many places. This week we picked damsons from the north hedge for the first time also plums, black berries, lettuce, spinach, and tomato (just the one). Makes us realise even more the impact of the climate crisis. We will have to upgrade our water harvesting systems to be able to survive these droughts. It’s apparent that this is becoming the ‘normal’ conditions that we will have to cope with.
Ar hyn o bryd, mae’r tir yn dioddef yn fawr o’r sychder. Mae’r gwirfoddolwyr wedi bod yn cadw’r ardd wedi’i dyfrio cystal ag y gallwn. Gan bod ein cronfeydd dŵr wedi mynd yn isel iawn, mae gwirfoddolwyr wedi bod yn dod â dŵr i’r ardd i helpu’r planhigion sydd mewn trafferthion. Mae’n syfrdanol gweld y glaswellt yn yr ardd heb unrhyw wyrddni. Mae llawer o blanhigion a choed yn dal ati, mae rhai coed afal yn edrych yn dda, mae gan lawer ddigon o ffrwythau o hyd. Yn anffodus, rydym yn disgwyl y bydd ein cynhaeaf cynnyrch yn waeth eleni. Nid oedd ein cnwd cyrens duon bron yn bodoli. Yn anffodus, mae’r glaswellt melys yn edrych yn grimp, mae’r pridd a rhai llwybrau wedi cracio mewn sawl man. Yr wythnos hon, fe wnaethon ni gasglu damsons o’r clawdd gogleddol am y tro cyntaf, hefyd eirin, mwyar duon, letys, sbigoglys, a thomato (dim ond un). Mae’n gwneud i ni sylweddoli hyd yn oed yn fwy effaith yr argyfwng hinsawdd. Bydd yn rhaid i ni uwchraddio ein systemau cynaeafu dŵr er mwyn gallu goroesi’r sychderau hyn. Mae’n amlwg bod hyn yn dod yn amodau ‘arferol’ y bydd yn rhaid i ni ymdopi â nhw.
Roedd y cylchlythyr diwethaf nôl ar diwedd fis Chwefror, fellu wneud ni dechrau o fis Mawrth gan adolygu ein
Gweithgareddau Gwanwyn
Our last newsletter was at the end of February so let’s start from March and reviewing our
Spring Activities
Roedd y Dydd Mawrth cyntaf ar ôl Dydd Gŵyl Dewi yn odidog gyda llawer o docio, tori mieri a’u losgi. First Tuesday after St Davids Day was a glorious day lots of pruning and bramble cutting and burning.
Plannwyd llawer o doriadau cyrens duon a chrëwyd llawer mwy mewn sawl gwely newydd. Roedd yn waith caled rhyddhau’r ddaear o’r glaswellt a oedd yn tyfu trwy’r gorchudd daear a roddwyd dros y plot a fwriadwyd ar gyfer gwenith ar gyfer prosiect Ein Cegin y llynedd (ni chafodd ei ddefnyddio yn y diwedd). Rydym yn gobeithio defnyddio’r gwely yma wedi’i ailwampio ar gyfer asbaragws nad yw wedi ffynnu’n dda mewn rhan wahanol o’r Ardd Goedwig, lle cafodd ei orlethu gan Ysgall y Maes. Mae’r pridd yma serch hynny’n wael a byddwn yn gwneud gwely wedi’i godi i ddal compost wedi’i ddraenio’n dda.
Lots of blackcurrant cuttings were planted and lots more created in several new beds. It was a hard job freeing up the ground from the grass growing through the ground cover that was put over the plot that was intended for wheat for the Ein Cegin project last year (it ended up not being used). This re-vamped bed we hope to use for asparagus that has not done well in a different part of the Forest Garden, where it got overwhelmed by Creeping Thistle. The soil here though is poor and we will make a raised bed to hold well drained compost.
Lluniau o’r top i lawr: chwynnu, berwi dŵr ar gyfer te a choffi, amrhywiaeth o weithgareddau, coed Almwn yn flodeo, ond mae ‘na wastod amser am coffi a chlonc amser cinio yn y Tŷ Crwn.
Photos from top down: lots of weeding and activity and boiling water for tea and coffee. Almond tree can be seen in blossom, but always time for tea and chats at lunchtime in our roundhouse.
Cawson ni gyfarfodydd cynllunio i drafod pa lysiau i’w tyfu ar wahanol leiniau o amgylch yr Ardd Goedwig. Clirion ni’r gwelyau a ddefnyddiwyd y llynedd gan Ein Cegin ar gyfer gwenith a hau ‘tail gwyrdd’ yn y gwelyau hyn.
Yn ystod yr adeg hon o’r flwyddyn, tocion ni lwyni cyrens, fe wnaethon ni hefyd eu domwelltio ac ychwanegu tail, a gymerodd lawer o ddyddiau.
We had planning meetings to discuss what vegetables to grow on various plots around the Forest Garden. We cleared the beds that were used last year by Ein Cegin for wheat and sowed ‘green manure’ in these beds.
During this time of year we prune currant bushes, we also mulched them and added manure, which took many days.
Dyma sawl llun hyfryd gan ffotograffwr newydd a wnaeth ymweld â’r ardd ac ymarfer wahanol technegau ar gyfer ei cwrs ffotograffiaeth. Here are some photographs by a visiting fledgling photographer, practicing different techniques for his photography course.
Mae’r gwanwyn yn yr Ardd Goedwig yn hyfryd ac mor faethlon. Mae’r blodau a’r tyfiant yn dod â llawenydd i’n calonnau. Roedd harddwch o’n cwmpas.
Spring in the Forest Garden is wonderful and so nourishing. The flowers and blossom and burgeoning growth brings joy to our hearts. Beauty was all around.
Roedd gweithgaredd yn yr ardd yn parhau: mae clirio mieri yn dasg ddiddiwedd; plannu hadau llysiau ar yr adeg iawn o’r flwyddyn a gall rhywfaint o gynaeafu ddigwydd fel tynnu rhiwbob cynnar.
Activity in the garden was ongoing: clearing brambles is a never ending task; planting vegetable seeds at the right time of year and some harvesting can happen like pulling early rhubarb.
Yn y tywydd da: Gall cŵn orffwys yn yr haul neu’r cysgod ac amser cinio, mae te, coffi a chacen yn amser i gysylltu a dal i fyny gyda ffrindiau. Yna mwy o waith chwynnu a chloddio ffosydd ar gyfer plannu tatws a wnaed dros sawl sesiwn gan ddefnyddio’r plot a glustnodwyd ar gyfer polytunnel, gan arbrofi wahanol dull o tyfu tatws. Mae angen i ni godi arian i brynu gorchudd ffrâm polytunnel newydd.
In the good weather: Dogs can rest in sun or shade and at lunch time, tea coffee and cake is a time for connection and catching up with friends. Then more work weeding and digging trenches for planting potatoes which was done over several sessions using the plot earmarked for a polytunnel, experimenting with different methods of growing potatoes. We need to raise money to buy a new polytunnel frame cover.
Rydyn ni’n casglu hadau ac wedyn mae angen eu threfnu a’u chadw; fel y hadau Ysgall Mair yma o tyfiant llynedd. Roedd y Llaethlys yn edrych yn hyfryd. We collect seeds that then need sorting and storing: like these Milk thistle seeds from last years’ growth. The Euphorbia looked exquisite.
Mae’r Ardd Goedwig mor angenrheidiol ar gyfer ein sefydlogrwydd yn y dyfodol. Mae cymaint o ansicrwydd gydag arweinwyr yn achosi anhrefn a dinistr, mae meithrin gardd fwytadwy a meddyginiaethol yn gwneud cymaint o synnwyr. Yn yr Ardd Goedwig rydym yn ystyried ein bod yn rhan o ‘newid da’ a dyfodol hapus a gwydn: yn llawn planhigion, coed, pryfed, pridd iach, digonedd o ffrwythau a bwyd – heb sôn am yr hwyl, y rhannu a’r cysylltiad sydd gennym.
The Forest Garden is so necessary for our future stability. There is so much uncertainty with leaders causing chaos and destruction – nurturing an edible and medicinal garden makes so much sense. At the Forest Garden we consider we are part of ‘good change’ and a resilient happy future: full of plants, trees, insects, healthy soil, abundant fruit and food – not to mention the fun, sharing and connection we have.
We had our Easter celebration day
Gan cynnwys brechdannau wy wedi ffrio, lliwio wyau a chacennau a phasteiod cartref ynghyd â’n bara brith fegan arferol. Including fried egg sandwiches and egg dying, Plus home made cakes and pies and, plus our usual vegan bara brith.
Mae blodau’r gwanwyn yn llawenydd, ond mae rhywfaint o dwf yn ddiangen felly mae chwynnu gwelyau yn waith angenrheidiol. Yna caiff hyn ei gompostio: mae troi’r compost yn waith arall (yn ein baeau sydd wedi’u hadeiladu o baletau) Eleni cawsom lawer o fagiau o bridd da ‘cartref’ i’w ychwanegu at welyau ar gyfer rhywfaint o’n plannu.
Spring flowers are a joy, but some growth is unwanted so weeding beds is a necessary job. This is then composted: turning the compost is another job (in our bays constructed from pallets) – some say that this is a bit of ‘mucking around’ – but when they do they are PUNished ☺. This year we got many bags of good ‘home grown’ soil to add to beds for some of our planting.
Gaethon ni diwrnod Cyfnewid Hadau
We had a Seed Swap event
Cawsom adborth gwych ar gyfer y digwyddiad hwn e.e.: “Diolch am drefnu diwrnod mor hyfryd! Teimlad cymunedol gwych, planhigion a hadau gwych. Rydym mor ffodus i gael Naturewise ar ein stepen drws. xx”
Diolch yn fawr i bawb am eu cyfraniadau: planhigion, hadau, dŵr poeth, cacennau. Roedd yn llwyddiant mawr, llawer o bobl,rhai wynebau newydd a cododd y caffi £150!
We had some wonderful feedback for this event e.g: “Thank you for organising such a lovely day! Terrific community feel, great plants and seeds. We’re so fortunate to have Naturewise on our doorstep. xx”
Big Thanks to everyone for their contributions: plants, seeds, hot water, cakes. It was a great success, lots of people, some new faces and the cafe raised £150!
Ac mae wastod flodau prydferth y Gwanwyn i’w mwynhau ar yr achlysuron rhyfeddol hyn. And there is always the beautiful Spring blossom to enjoy on these wonderful occasions.
Beth digwyddodd yn Mis Mai fisi iawn:
What happened in a very busy May:
Nina, un o’n gwirfoddolwyr rheolaidd, a welir yma yn clirio rhan gyfan o’r ffin gwely llysiau, gan ei gwneud yn edrych yn dda.Nina, one of our regular volunteers seen here clearing a whole section of the veg bed border, making it look good.
Ar ddechrau mis Mai cawsom rai cyflawniadau gwych, cafodd y gwelyau meddyginiaethol eu clirio a’u torri’n ôl yn hyfryd, ac maent yn edrych yn wych. Torrodd gwirfoddolwr wyth milltir o wair, gan wneud llwybrau llifllyd yn llifo drwy’r ardd a chadw mieri draw mewn ardaloedd a oedd wedi’u clirio o’r blaen. Cafodd y gwelyau llysiau fwy o sylw. Daeth gwirfoddolwr â phlanhigion i’w plannu allan a llenwyd gwely. Plannodd plant bys gyda chymorth gwirfoddolwyr. Llwyddodd rhiant anhygoel i blannu llwythi o fefus er bod ganddi 4 o blant gyda hi. Roedd yna ychydig o chwarae a chysylltiad â’r plant, sy’n dda i ni i gyd.
Ymwelodd Tom, cysylltydd cymunedol o PAVS (Cymdeithas Sefydliadau Gwirfoddol Sir Benfro) gyda ffocws ar deuluoedd yn cysylltu ag adnoddau yn ein gardd.
At the beginning of May we had some fantastic achievements, the medicinal beds got a lovely clear and cut back, and are looking great. A volunteer mowed eight miles, making stream-lined paths flowing throughout the garden and keeping brambles at bay in previously cleared areas. The veg beds got more attention. Plants got brought by a volunteer to plant out and a bed got filled. Children planted peas with the help of volunteers. An incredible parent managed to plant loads of strawberries even though she had 4 children with her. There was a bit of play and connection with the children, which is good for us all.
Tom a community connector from PAVS (Pembroke Association of voluntary Organisations) visited with a focus on families connecting with resources at our garden.
Mae’r ardd lysiau, sy’n cael trafferth cystadlu am sylw gyda gardd goedwig 5 erw, yn edrych yn dda ac yn gynhyrchiol. Diolch i bawb.The veg garden which has a hard time competing for attention with a 5 acre forest garden is looking good and being productive. Thank you to everyone.
Gweithdy recordio Bywyd Gwyllt
A Wildlife recording workshop
Daeth Yousef o’r Canolfan Gwybodaeth Bioamryiaeth Gorllewin Cymru ar y 12fed o Fai, i ddangos i ni sut i adnabod a recordio beth sy’n tyfu yn yr ardd. We had Yusef on the 12th from West Wales Biodiversity Information Centre showing us how to identify and record what’s growing at the garden.
Sesiwn agor llygaid rhyfeddol gyda Yusef. Dangosodd i ni sut i ddefnyddio’r Ap recordio ar-lein sy’n arbed y data i’r LERC: canolfan cofnodion amgylcheddol leol. Gall unrhyw un ddefnyddio’r ap hwn. Rhoddodd lyfr nodiadau recordio bach i ni hefyd, felly mae gennych y dewis o recordio ynddo yn gyntaf ac yna uwchlwytho’r wybodaeth i’r ap pan fyddwch chi’n cyrraedd adref. Defnyddiwyd y llyfr bach hwn hefyd sy’n nodi’r holl blanhigion rydych chi fwyaf tebygol o’u gweld yng Ngheredigion. Roedd hyn yn ddefnyddiol iawn. Fel rhan o’r cwrs, cawsom hwn am ddim. Defnyddiwyd chwyddwydr llaw pwerus, i weld strwythur planhigyn yn manwl ac i’n helpu i adnabod pryfed. Dyma oedd y rhan ryfeddol gan ei fod yn agor y byd hynod fanwl nad ydym fel arfer yn ei weld ac mae’n brydferth iawn. Roedd yn brofiad dwys ac yn ostyngedig iawn. Bydd Yusef yn arwain sesiwn arall ym mis Medi, cadwch lygad ar y gofod hwn am fanylion.
A most wonderful eye opening session with Yusef. He showed us how to use the online recording App which saves the data to the LERC: Local environmental records centre. Anyone can use this app. He also gave us a little recording notebook, so you have the option of recording in it first and then uploading the information onto the app when you get home. We used this small book as well which identifies all the plants you are most likely to see in Ceredigion. This was very helpful. As part of the course we received this for free. We used a powerful hand magnifying glass, to see the structure of a plant close up and to help us identify insects. This was the extraordinary part as it opens up the incredibly detailed world we don’t normally see and it is very beautiful. It was a profound experience and very humbling. Yusef will lead another session in September, watch this space for details.
Wrth dorri gwair am 8 milltir yn yr Ardd Goedwig, ymwelir â phob un o’r pedwar cornel. Rydyn ni’n ceisio bod yn dwt ac yn daclus iawn ar gyfer ein diwrnod agored ar Fai 19eg. When mowing 8 miles at the Forest Garden all four corners are visited. Trying to be extra neat and tidy for our open day on May 19th.
Ar ôl i’r lluniau yma cael eu rhannu ar ein grŵp WhatsApp, gofynodd pobl am Calendr Naturewise. After these photographs were posted on our WhatsApp group there was a call for a Naturewise Calendar.
Yn anffodus doedd dim digon o amser i’w wneud ar gyfer yr Eisteddfod, ond ‘falle wnewn ni un mewn digon o amser i Nadolig. Unfortunately this couldn’t be done in time for the Eisteddfod, but we may produce one early Winter in time for Christmas.
Ar y 16fed Mai cynhalwyd Gweithdy Diod pefriog Ysgawen On May 16 We had our Elderflower Fizz workshop
Dangosodd Raphaelle sut i wneud Ffiz Ysgawen – dyma’r cyfarwyddiadau a chanlyniad yr arddangosiad. Rydyn ni wedi bod yn yfed hwn yn y tywydd poeth ac mae’n hollol flasus. Nodyn atgoffa serch hynny i ‘ffwrpio’ y poteli’n ofalus – gall agor yn sydyn arwain at golli cyfran fawr o’r ddiod trwy ffynnon enfawr o hylif gludiog iawn!
Raphaelle demonstrated how to make Elderflower Fizz – here are the instructions and the result of the demonstration. We have been drinking this in the hot weather and it is absolutely delicious. A reminder though to ‘burp’ the bottles carefully – sudden opening can result in the loss of a great proportion of the drink via a huge fountain of very sticky liquid!
Gaethon ni ein Dathliad mawr
We had our Big Celebration Day event
Ar ein Ddiwrnod Dathlu ar Fai 19eg, fe wnaethom ddiolch a dathlu’r holl sefydliadau ac unigolion sydd wedi rhoi cymaint i’r Ardd Goedwig yn ystod 2024-25. Rhaid crybwyll yn arbennig:
- Yr Eco-Siop a’u holl wirfoddolwyr gwych sy’n darparu’r prif ffynhonnell ariannu parhaus
- Coleg Coppicewood am roi mynediad inni i’w gweithdy y llynedd er mwyn gwneud y gatiau
- Justin Lime a ddysgodd inni sut i galchu gan ddefnyddio golchiad calch
- Rosie Gilliam a osododd y system solar a thalu amdani hefyd!
- RSB ARB – Bobby Simmons a ymatebodd yn gyflym i goeden dderw beryglus a oedd wedi bod yn symud yn gyson i lawr tuag at y ddaear wrth y bont fynediad. Daeth tîm o bedwar dyn i weithio ar hyn am ddiwrnod a hanner heb fawr o rybudd.
- Coedwig Genedlaethol Cymru, mae Dafydd wedi ein cadw’n wybodus am grantiau a gynigir gan Lywodraeth Cymru – er nad ydym wedi bod yn llwyddiannus hyd yn hyn. Gwnaeth wirio hefyd ar ôl storm Darragh.
- Martin Hayes, sy’n hynod wybodus, bellach wedi cynnal pedwar cwrs tocio i ni.
- Ein gwirfoddolwyr ymroddedig, sydd â gwreiddiau dwfn yn y tir hwn ac yn gofalu amdano, yn cyfrannu eu gwybodaeth, eu hymdrech, eu hangerdd a’u chwilfrydedd.
Ni allem fod wedi cyflawni’r hyn a wnaethom heb yr holl gefnogaeth anhygoel hon. Fe wnaethom hefyd gyflwyno ein cyflawniadau gan ddefnyddio adroddiad Tŷ’r Cwmnïau 2024-25, llawer o luniau, a byrddau mawr gyda gwybodaeth ariannol, oriau gwirfoddolwyr, niferoedd ymwelwyr, cynnyrch a dyfwyd, caniatâd cynllunio a dderbyniwyd ar y sied feiciau a’r ardal gegin awyr agored. Roedd y diwrnod hwn yn ymwneud â ni yn dathlu ein cyflawniadau a all fod yn anodd eu gwneud – pan fo cymaint mwy i’w wneud bob amser. Daeth y syniad o ddiwrnod dathlu cyflawniadau o’n gwaith gyda CAVO a’u cefnogaeth Gwerthfawrogi Gwirfoddolwyr. Gobeithiwn y bydd gwirfoddolwyr yn gweld yr effaith a wnaant ac yn teimlo manteision eu cyfraniad. Fe wnaethom wahodd cyngor y dref, yr AS, yr AC a’r Maer i’r digwyddiad hwn, yn anffodus nid oedd neb ar gael (o bosib achos roeddent yn rhy fisi gyda’r etholiad?)
On the Celebration Day on May 19th we thanked and celebrated all the organisations and Individuals who have given so much to the Forest Garden during 2024-25 Special mentions go to:
- The Eco-Shop and all their wonderful volunteers who provide the main source of ongoing funding
- Coppicewood College for giving us access to their workshop last year in order to make the gates
- Justin Lime who taught us how to lime using lime wash
- Rosie Gilliam who installed the solar system and paid for it as well
- RSB ARB -Bobby Simmons who responded quickly to a dangerous oak tree which had been steadily moving down towards the ground at the entrance bridge. A four man team came and worked on this for a day and a half with short notice.
- National Forest for Wales, Dafydd has kept us informed of grants offered by Welsh gov- although we have not been successful to date. He also checked in after storm Darragh.
- Martin Hayes who is incredibly knowledgeable has now run four pruning courses for us.
- Our committed volunteers, who are deeply rooted to this land and take care of it, contribute their knowledge, effort, passion and curiosity.
We couldn’t have achieved what we have done without all this amazing support. We also presented our achievements using the Companies House report 2024-25, lots of photos, and big boards with financial information, volunteer hours, visitor numbers, produce grown, planning permission received on the bike shed and outdoor kitchen area. This day was about us celebrating our achievements which can be difficult to do- when there’s always so much more to do. The idea of an achievement celebration day came from our work with CAVO and their valuing volunteer’s support. We hope that volunteers do see the impact they make and feel the benefits of their contribution.
We did invite the town council, MP, the AM and the mayor to this event, sadly no one was available (possibly due to them being busy with the Senedd election?)
Mae yna fidio yn Crynhoi y Dathliad ar YouTube. There is a video of ‘Rounding Up’ the Celebration Day on YouTube on this link: https://youtu.be/WBmAXr2fex8?si=l18LX3OhPET7Kgf1
Ymweliad arbennig i Gardd Goedwig sefydledig i’r gwirfoddolwyr
Special volunteer visit to an established forest garden
Trefnwyd i ni, fel rhan o wythnos y gwirfoddolwyr, ymweld â gardd Goedwig Bruce ddydd Mercher 10 Mehefin: cyrraedd am 10am am daith o 2/3 awr yn Nhrewyddel. Yn anffodus bu glaw trwm yn ystod wythnos y gwirfoddolwyr a bu’n rhaid i ni ohirio’r dyddiad. O ganlyniad, collodd llawer o bobl allan ar yr ymweliad hwn.
It was arranged for us as part of volunteers week to visit Bruce’s Forest garden on Wednesday 10 June: arriving 10am for a tour for 2/3 hours in Moylegrove. Unfortunately there was heavy rain on the volunteers’ week and we had to push the date forward. Consequently many people lost out on this visit.
Mae’r Ardd Goedwig hon yn 25 mlwydd oed: felly wedi’i hen sefydlu – yn llawn rhyfeddod, a digonedd o goed, llwyni a phlanhigion anhygoel. Gardd goedwig go iawn ym mhob ystyr o’r gair. Mae’n rhyfeddol ac yn bwysig i ni weld pa mor fawr y gall popeth dyfu. Mae Bruce wedi’i gysylltu’n agos iawn â’i ardd, trwy fod ynddi, derbyn ei bwyd yn helaeth a llawer o arsylwi. Gwnaeth i ni edrych yn ofalus ar lawer o bethau: o flagur bach i ffrwythau a chnau yn dod allan. Roedd yn hynod wybodus. Mae’n cael y rhan fwyaf o’i fwyd a’i faeth o’i ardd. Roedd yn fraint bod yno. Bydd Gardd Goedwig Gymunedol Naturewise yn edrych yn debyg yn y pen draw.
This Forest Garden is 25 years old: so really well established – full of wonder, and amazing trees, bushes and plants galore. A real forest garden in every sense of the word. It is extraordinary and important for us to witness how big everything can grow. Bruce is very intimately connected to his garden, by being in it, receiving its food in abundance and lots of observation. He got us to look closely at many things: from tiny buds to fruit and nuts coming forth. He was extremely knowledgeable. He derives most of his food and nutrition from his garden. It was a privilege to be there. Naturewise Community Forest Garden will look similar eventually.
Hemlock Waterdropwort Removal Hemlock Waterdropwort Tynnu
Dros y ddwy flynedd ddiwethaf rydym wedi gweld cynnydd enfawr yn nifer y Blodau Cegid. Mae rhai ardaloedd o’r Ardd oedwig yn gorsiog ac yn amodau tyfu delfrydol ar gyfer y planhigyn hwn. Rydym yn ceisio cael gwared â chymaint ag sy’n synhwyrol o’r planhigyn blodeuol gwyn gwenwynig iawn hwn cyn iddo hadu a lledaenu. Er ein bod yn gadael digon ohono ar gyfer y peillwyr sydd wrth gwrs wrth eu bodd â’r blodau, mae angen i ni gadw hyn dan reolaeth. Roedd hon yn swydd eithaf beichus, dyma luniau cyn ac ar ôl cael gwared.
The last two years has seen a huge increase in Hemlock Waterdropwort. Some areas of the forest garden are marshy and ideal growing conditions for this plant. We try to remove as much as is sensible of this highly poisonous white flowering plant before it seeds and spreads. Although we leave plenty of it for the pollinators which of course love the flowers, we do need to keep this under control. This was quite an onerous job, here’s before and after removal photos.
Hyfryd gweld y doreth o bryfed rydyn ni’n eu cael yn yr Ardd Goedwig. Dyma Chwilyn Hirgorn brith ddu ar Rhosyn a Chacwn ar Llysiau’r Milwr Coch/ Gwaedlys. Lovely to see the abundance of insects we get at the forest Garden. Here is a Black spotted longhorn beetle on a Rose and Bumblebee on some Purple Loosestrife.
Mewn i’r Hâf Into Summer
Rydyn ni wrth ein bodd â gwenyn meirch (peillwyr anhygoel a phryfed sy’n bwyta plâu) oni bai eu bod nhw wedi penderfynu nythu wrth ddrws y toiled compost! Yn gyntaf, fe symudon ni eu nyth i weld a fydden nhw’n dilyn. Fe wnaethon ni hefyd rwystro eu mynedfa a gwneud un arall iddyn nhw. Ni weithiodd yr un o’r pethau hyn ac yn anffodus bu’n rhaid i Raphaelle wisgo siwt i’w difa ac i atgyweirio’r fynedfa a wnaethon nhw. 😔We love wasps (amazing pollinators and pest-eaters) unless they have decided to nest right at the door of the compost toilet! We firstly moved their nest to see if they followed. We also blocked their entrance and made them an alternative one. None of these things worked and sadly Raphaelle had to suit-up to exterminate them and to repair the entrance they made.
Defnyddiwyd gwarchodwr trampolîn (a ddarparwyd gan Raphaelle) fel amddiffyniad adar ar gyfer y gwely lus. Gweithiodd hyn a chawsom ddigonedd o lus. We used a trampoline guard (provided by Raphaelle) as bird protection for the blueberry patch. This did work and we got plenty of blueberries.
Rydyn ni’n cael rhai blodau godidog yn tyfu yng ngardd y goedwig yn yr Haf, ac mae pryfed a gwenyn yn eu gwerthfawrogi.
We get some stunning flowers growing at the forest garden in Summer time, which insects and bees appreciate.
Tour of Garden and Meditation
Ar ein diwrnod gwirfoddoli cymunedol dydd Sadwrn rheolaidd ar yr 20fed o Fehefin, fe gynigiom daith o amgylch yr ardd i bobl nad oeddent wedi bod o’r blaen: clywed am blanhigion meddyginiaethol yn ffynnu yn yr ardd. Yn ddiweddarach roedd myfyrdod tywys yn ymwneud â phlanhigyn o’ch dewis i glywed pa fewnwelediadau sydd gan y planhigyn a sut y gallai eich helpu a’r hyn y gallai fod ei angen. Efallai y byddwch yn sylwi ar nymffau Pryfed Troedddail ar goesynnau’r Mildail.
On our regular Saturday community volunteer day on the 20th June we offered a tour of the garden for people who’ve not been before: hearing about medicinal plants doing well at the garden. Later there was a guided meditation relating with a plant of your choice to hear what insights the plant has and how it might help you and what it might need. You might notice Leaf-footed bug nymphs on Feverfew stems.
Rhaid bod mochyn daear wedi cloddio twll dwfn yn y gwely ‘sych’, gan geisio cael y pryfed a’r mêl a wneir gan y cacwn. Mae’n drueni mawr bod y gwenyn wedi colli eu cartref ac efallai bod llawer ohonyn nhw wedi marw yn y broses. A badger must have dug a deep hole in the ‘dry’ bed, trying to get the grubs and honey made by bumble bees. Such a shame the bees lost their home and perhaps lots of them died in the process.
Mae’n haf pan mae popeth yn blodeuo’n hyfryd – yn enwedig y Briweg ar y to. It’s summertime when everything is blooming beautifully – especially the Sedums on the roof.
Roedd y gweithgaredd moch daear yn ein hatgoffa i wirio’r gatiau moch daear oedd wedi’u gosod – gan olygu bod angen llawer o daro mieri a gwneud llwybrau i ddod o hyd i’r gatiau ymhlith yr isdyfiant. The badger activity reminded us to check badger gates that were installed – requiring a lot of bramble bashing and path making to find the gates amongst the undergrowth.
Wrth fod i lawr yn yr ardal honno, fe wnaethon ni sylwi bod rhai coed gerllaw ‘llwybrau’ y moch daear yn cael eu tagu gan fieri a Cwlwm y Cythraul. Mae’r rhain yn wir gihirod pan maen nhw’n tyfu gyda’i gilydd – mae fieri’n gwneud fframwaith i’r Cwlwm y Cythraul gyrraedd i fyny i’r goeden a chyfyngu twf coesynnau a changhennau. Felly roedd angen llawer mwy o waith i glirio o amgylch y coed. Being down in that area we noticed that some trees nearby the badger ‘routes’ were being strangled by brambles and bindweed. These are real thugs when they grow together – brambles make a framework for the bindweed to reach up into the tree and constrict growth of stems and branches. So lots more work was needed to clear around the trees.
Dave yn symud y llwyth o wlân a ddanfonwyd gan Ondrej a Stephanie a’r sachau o wlân wedi’u parcio fel y gallant greu gwely newydd tra’n aros i gael ei ddefnyddio fel tomwellt. Dave moving the load of wool delivered by Ondrej and Stephanie and the sacks of wool parked so that they can create a new bed whilst waiting to be used as mulch.
Mae rhywfaint o gynnyrch wedi cael ei gynaeafu – tyfodd y Garlleg Eliffant yn dda iawn tua 54 pwys – bron i dri llwyth berfa. Mae Mwyar Duon yn aeddfedu’n gyflym ac mae’n ymddangos eu bod yn ymdopi’n dda â’r amodau sychder. Some produce has been harvested – the Elephant Garlic grew really well around 54lbs – nearly three wheelbarrow loads. Blackberries are ripening fast and seem to be coping well with the drought conditions.
Arwyddion Newydd gan Coedwig Cenedlaethol Cymru
New Signage provided by National Forest for Wales
Fe gawson ni arwyddion newydd gan y Goedwig Genedlaethol ar gyfer Naturewise. Bydd hyn yn cael ei osod ger y tŷ crwn pan fydd y ddaear wedi dod yn llai fel concrit – bydd yn rhaid i ni aros am law sylweddol. Maen nhw wedi gwneud gwaith gwych gyda chrynodeb hyfryd o’r hyn rydyn ni’n ei wneud. We received new signage from the National Forest of Wsles for Naturewise. This will be installed near the roundhouse when the ground has become less concrete like – we will have to wait for some significant rain. They have done a magnificent job with a lovely summary of what we do.
Hyfforddiant Iechyd Coetiroedd Coedwig Genedlaethol Cymru. National Forest for Wales Woodland Health Training
Mae’r cwrs hwn, sy’n addas i ddechreuwyr ac yn addas i ganolradd, wedi’i gynllunio i hyfforddi dysgwyr ar sut i gwblhau’r Asesiad Cyflwr Coetiroedd (ACC) gan ddefnyddio ap newydd y Comisiwn Coedwigaeth yn y Gwanwyn/Haf. Mae hyn yn rhan o’u disgrifiad “P’un a ydych chi’n berchen ar goetir bach neu’n ei reoli, neu’n ecolegydd a fydd yn defnyddio ACCau ar gyfer mesuriadau Enillion Net Bioamrywiaeth, dylai’r cwrs hwn eich gadael chi’n teimlo’n hyderus i gynnal arolygon pan fydd coed mewn dail.”
Mynychodd Claire y cwrs rhad ac am ddim hwn ar gyfer Naturewise fel y gellir rhoi mwy o sylw i adran Coetiroedd yr Ardd Goedwig. Bydd y fethodoleg hon yn dod yn safon yng Nghymru yn y dyfodol agos.
Dyma beth ddysgodd:
- Cyflwyniad i gynefinoedd coetiroedd Prydain a’u nodweddion a ddefnyddir i asesu cyflwr.
- Cyflwyniad i nodi coetiroedd iach, gan gynnwys ymwybyddiaeth o rywogaethau ymledol, pwysau pori, a thystiolaeth o blâu a chlefydau.
- Profiad ymarferol o gwblhau’r Asesiad Cyflwr Coetiroedd gan ddefnyddio ap newydd y Comisiwn Coedwigaeth.
This beginner to intermediate course is designed to train learners in how to complete the Woodland Condition Assessment (WCA) using the Forestry Commission’s new app in the Spring/Summer. This is part of their description “Whether you own or manage a small woodland or are an ecologist who will be using WCAs for Biodiversity Net Gain measurements, this course should leave you feeling confident to carry out surveys when trees are in leaf.”
Claire attended this free course for Naturewise so that more attention can be made to the Woodland section of the Forest Garden. This methodology will become the standard in Wales in the near future.
This is what she learned:
- An introduction to British woodland habitats and their characteristics that are used to assess condition.
- An introduction to identifying healthy woodlands, including awareness of invasive species, grazing pressures, and evidence of pests and diseases.
- Practical experience completing the Woodland Condition Assessment using the Forestry Commission’s new app.
Cawson ni ein cnau Ffrengig cyntaf ar goeden a blannwyd chwe blynedd yn ôl ac roedd ein cynhaeaf tatws yn dda. Diddorol gweld y wahaniaetheu yn y dulliau tyfu. We had our first Walnut on a tree that was planted six years ago and our potato harvest was good. It was interesting to see the differences in the various growing methods.
Cynaeafu winwns, pys, mafon a llus, a sesiwn tynnu lluniau aeron a pherlysiau. Harvesting onions, peas, raspberries and blueberries, and a herbs & berries photoshoot
Ffair Gwirfoddoli a Gwaith gan CAVO
CAVO Volunteer and Work Fair
Ar gyfer: Cyfleoedd swyddi – Rôl gwirfoddoli – Cyngor gyrfaoedd – Lle croesawgar i archwilio eich opsiynau. For: Job opportunities – Volunteer roles – Career advice – A welcoming place to explore your options
Mynychodd Claire y Ffair ar ran Naturewise, er mwyn denu mwy o wirfoddolwyr. Roedd yn bwysig iawn cwrdd â sefydliadau eraill sy’n gweithio gyda phobl sydd angen gwaith ac a all ennill profiad gyda sefydliadau gwirfoddol, yn enwedig pobl ifanc sydd allan o waith neu mewn addysg arbenigol ar gyfer eu hanghenion cymorth cymhleth. Gwnaed cysylltiadau da yma.
Claire attended the Fair on behalf of Naturewise, to attract more volunteers. It was very important to meet other organisations working with people who need work and can gain experience with volunteer organisations, particularly young people out of work or in specialised education for their complex support needs. Good connections were made here.
Blodau’r Pisgwydd – y tro cyntaf maent wedi flodeuo. A te Blodau’r Pisgwydd. (Tilia cordata). Lime blossom – the first time they’ve flowered and Linden / Lime blossom tea
Wyau diddorol ar y Pisgwydden a lindys hefyd. Interesting eggs on the Lime (Tilia Cordata) and caterpillars too.
Naturewise at yr Eisteddfod Naturewise at the Eisteddfod
Mae hyn yn dod â ni bron yn gyfredol gyda rhywfaint o newyddion da – rhoddodd WCVA stondin i ni ar gyfer dydd Llun Awst 3ydd yn yr Eisteddfod. Roedden ni’n gobeithio hyrwyddo Naturewise bryd hynny fel y gallai pobl dod i’r Ardd Goedwig y diwrnod canlynol ar gyfer ein Diwrnod Gwirfoddoli/Mynediad Agored arferol os oedden nhw â diddordeb. This brings us nearly up to date with some good news – WCVA gave us a stand for Monday August 3rd at the Eisteddfod. We hoped to promote Naturewise then so that the very next day people could come to the Forest Garden for our normal Volunteer/ Open access Day if they were interested.
Cymerodd Stephanie (a ddaeth yn Gyfarwyddwr newydd i’r Ardd Goedwig yn ddiweddar), Claire, Raphaelle a Dawn eu tro ar y stondin am y diwrnod. Gwisgon ni ein crysau-T newydd ac roedd ein taflen newydd ar ddangos yr oedd Raph wedi gwneud gwyrthiau i’w dylunio a’i hargraffu mewn pryd. Dyma ddwy ochr y papur tair-plyg – rydyn ni’n meddwl ei fod yn wych! Stephanie (who recently became a new Director for the Forest Garden), Claire, Raphaelle and Dawn took turns being on the stand for the day. We wore our new Tshirts and had our new leaflet on display that Raph had worked miracles to get designed and printed in time. Here are the two sides of the trifold – we think it’s wonderful!
Here is a link to a pdf version of the leaflet: New Leaflet July 2026